ใครได้มรดกก่อน ? เปิดลำดับการรับมรดกบ้านและที่ดินที่ควรรู้

เมื่อเจ้าของทรัพย์สินเสียชีวิต หนึ่งในคำถามที่มักเกิดขึ้นตามมาคือ “ใครมีสิทธิได้รับมรดกก่อน ?” โดยเฉพาะในกรณีที่เกี่ยวข้องกับบ้าน ที่ดินหรืออสังหาริมทรัพย์มูลค่าสูง ซึ่งหากทายาทในครอบครัวไม่เข้าใจหลักการแบ่งมรดกที่ถูกต้องตามกฎหมาย ก็อาจนำไปสู่ความเข้าใจผิดหรือข้อพิพาทระหว่างญาติพี่น้องได้ ซึ่งในความจริงแล้วกฎหมายไทยได้กำหนดลำดับการรับมรดกเอาไว้อย่างชัดเจน ว่าใครบ้างที่มีสิทธิได้รับมรดก และใครจะได้รับสิทธิก่อนหรือหลัง รวมถึงกรณีที่ผู้เสียชีวิตมีหรือไม่มีพินัยกรรมก็มีรายละเอียดแตกต่างกันออกไป ดังนั้นการทำความเข้าใจเรื่องลำดับทายาทโดยธรรม จึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับทั้งเจ้าของทรัพย์สินและผู้ที่อาจมีสิทธิได้รับมรดกในอนาคต

บทความนี้จะพาไปทำความรู้จักลำดับการรับมรดกบ้านและที่ดินแบบเข้าใจง่าย พร้อมอธิบายสิทธิของทายาทแต่ละลำดับ เพื่อให้คุณสามารถวางแผนและจัดการเรื่องทรัพย์สินได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย

มรดกคืออะไร ? และครอบคลุมอะไรบ้าง

ก่อนจะไปถึงเรื่องลำดับการรับมรดก ต้องเข้าใจก่อนว่า "มรดก" ในทางกฎหมายหมายถึงอะไร ? มรดก คือ ทรัพย์สิน สิทธิ และหนี้สินทั้งหมดของผู้เสียชีวิต (เรียกว่า "เจ้ามรดก") ที่ยังคงอยู่ ณ เวลาที่เสียชีวิต ซึ่งครอบคลุมทั้ง...

• บ้านและที่ดิน (อสังหาริมทรัพย์)
• เงินฝาก หุ้น รถยนต์ เครื่องประดับ (สังหาริมทรัพย์)
• สิทธิเรียกร้อง เช่น เงินค้างรับต่าง ๆ
• หนี้สินที่ยังค้างชำระ

สิ่งสำคัญที่ต้องรู้คือ...เมื่อรับมรดก ทายาทได้รับทั้งทรัพย์สินและหนี้สินไปพร้อมกัน ดังนั้นก่อนตัดสินใจรับมรดกจึงควรตรวจสอบภาระหนี้สินของเจ้ามรดกก่อนเสมอ

ทายาทมี 2 ประเภท รู้จักก่อนเริ่มเรื่องลำดับ

การ รับมรดก ตามกฎหมายไทยแบ่งทายาทออกเป็น 2 ประเภทหลัก ซึ่งมีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน

1. ทายาทโดยพินัยกรรม

คือบุคคลที่เจ้ามรดกระบุชื่อไว้ในพินัยกรรมว่าต้องการยกทรัพย์สินให้ โดยไม่จำเป็นต้องเป็นญาติก็ได้ พินัยกรรมถือเป็น "เจตนาสูงสุด" ของเจ้ามรดก และกฎหมายจะให้ความสำคัญกับพินัยกรรมก่อนเสมอ

ข้อควรรู้ : พินัยกรรมต้องทำตามรูปแบบที่กฎหมายกำหนด เช่น พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ (ต้องเขียนด้วยลายมือตัวเอง ลงวันที่ และลายเซ็น) หรือพินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง (ทำต่อหน้าเจ้าหน้าที่) หากพินัยกรรมไม่ถูกต้องตามแบบ ศาลอาจเพิกถอนได้

2. ทายาทโดยธรรม

คือญาติตามสายเลือดและคู่สมรสตามกฎหมาย ซึ่งมีสิทธิ์รับมรดกโดยอัตโนมัติตามที่กฎหมายกำหนด แม้จะไม่มีพินัยกรรมก็ตาม นี่คือกลุ่มที่เราจะโฟกัสในหัวข้อถัดไป

ลำดับทายาทโดยธรรม ใครได้มรดกก่อน ?

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ กำหนดลำดับทายาทโดยธรรมเอาไว้ 6 ลำดับ ดังนี้…

ลำดับที่ 1 ผู้สืบสันดาน : ผู้สืบสันดาน ได้แก่ ลูก หลาน เหลน และลื้อ โดยทายาทลำดับนี้ถือเป็นผู้มีสิทธิ รับมรดก ก่อนลำดับอื่นทั้งหมด หากมีบุตรของผู้เสียชีวิตอยู่ บิดา มารดา หรือญาติในลำดับถัดไปจะไม่มีสิทธิรับมรดกในส่วนเดียวกัน

ลำดับที่ 2 บิดาและมารดา : หากผู้เสียชีวิตไม่มีผู้สืบสันดาน มรดกจะตกทอดไปยังบิดาและมารดาของผู้เสียชีวิต โดยทั้งสองฝ่ายมีสิทธิได้รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม

ลำดับที่ 3 พี่น้องร่วมบิดาและมารดาเดียวกัน : หมายถึงพี่น้องที่เกิดจากบิดาและมารดาคนเดียวกัน หากไม่มีทายาทในลำดับที่ 1 และ 2 พี่น้องกลุ่มนี้จะมีสิทธิ รับมรดก เป็นลำดับถัดไป

ลำดับที่ 4 พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน : หมายถึงพี่น้องต่างบิดาหรือพี่น้องต่างมารดา ซึ่งจะมีสิทธิรับมรดกต่อจากพี่น้องร่วมบิดาและมารดาเดียวกัน

ลำดับที่ 5 ปู่ ย่า ตา ยาย : หากไม่มีทายาทใน 4 ลำดับแรก ปู่ ย่า ตา และยาย จะมีสิทธิได้รับมรดกตามกฎหมาย

ลำดับที่ 6 ลุง ป้า น้า อา : ลุง ป้า น้า และอา ถือเป็นทายาทลำดับสุดท้ายที่มีสิทธิรับมรดกตามกฎหมาย หากไม่มีทายาทในลำดับก่อนหน้าเหลืออยู่เลย

คู่สมรสมีสิทธิรับมรดกหรือไม่ ?

หลายคนเข้าใจผิดว่าคู่สมรสอยู่ในลำดับทายาทโดยธรรม แต่ในความเป็นจริง คู่สมรสที่จดทะเบียนสมรสถูกต้องตามกฎหมายจะมีสิทธิรับมรดก ในฐานะ "ทายาทโดยธรรมประเภทพิเศษ" และมีสิทธิได้รับมรดกร่วมกับทายาทลำดับอื่น

ยกตัวอย่างเช่น หากผู้เสียชีวิตมีคู่สมรสและบุตร คู่สมรสก็จะได้รับมรดกร่วมกับบุตรตามสัดส่วนที่กฎหมายกำหนด ไม่ใช่ว่าทรัพย์สินทั้งหมดจะตกเป็นของบุตรเพียงฝ่ายเดียว

คู่ชีวิตที่อยู่กินกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่มีสิทธิ์รับมรดกตามกฎหมาย เว้นแต่จะถูกระบุไว้ในพินัยกรรม

หากไม่มีทายาท มรดกจะตกเป็นของใคร ?

ในกรณีที่ผู้เสียชีวิตไม่มีทายาทโดยธรรม ไม่มีคู่สมรส และไม่ได้ทำพินัยกรรมเอาไว้ ทรัพย์สินทั้งหมดจะตกเป็นของแผ่นดินตามที่กฎหมายกำหนด (ตามมาตรา 1753) ดังนั้นสำหรับผู้ที่มีทรัพย์สินจำนวนมาก การจัดทำพินัยกรรมจึงเป็นอีกหนึ่งวิธีสำคัญที่จะช่วยให้ทรัพย์สินถูกส่งต่อไปยังบุคคลที่ต้องการได้อย่างชัดเจน และช่วยลดปัญหาความขัดแย้งภายในครอบครัวได้อีกด้วย

ขั้นตอนการรับมรดกบ้านและที่ดิน

เมื่อรู้ลำดับแล้ว ขั้นตอนปฏิบัติจริงในการรับมรดกอสังหาริมทรัพย์มีดังนี้...

• ขั้นที่ 1 : รวบรวมเอกสารสำคัญ เตรียมใบมรณบัตรของเจ้ามรดก, โฉนดที่ดินหรือหนังสือกรรมสิทธิ์, ทะเบียนบ้าน, บัตรประชาชนของทายาททุกคน และพินัยกรรม (ถ้ามี)
• ขั้นที่ 2 : ตั้งผู้จัดการมรดก (ถ้าจำเป็น) หากมีทายาทหลายคน หรือทรัพย์สินมีมูลค่าสูงและซับซ้อน ควรยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อแต่งตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อให้มีตัวแทนในการดำเนินการกับทุกหน่วยงาน
• ขั้นที่ 3 : ดำเนินการที่สำนักงานที่ดิน นำเอกสารทั้งหมดไปยื่นที่สำนักงานที่ดินในเขตที่ดินตั้งอยู่ เพื่อโอนกรรมสิทธิ์ เจ้าหน้าที่จะตรวจสอบเอกสารและดำเนินการเปลี่ยนชื่อในโฉนด
• ขั้นที่ 4 : ชำระภาษีและค่าธรรมเนียม การรับมรดกมีค่าใช้จ่ายที่ต้องรู้ ได้แก่ ค่าธรรมเนียมการโอน 2% ของราคาประเมิน และภาษีการรับมรดก (สำหรับมรดกที่มีมูลค่าเกิน 100 ล้านบาท)

ภาษีการรับมรดก ต้องจ่ายเท่าไหร่ ?

หลายคนมักสงสัยว่าการรับมรดกต้องเสียภาษีหรือเปล่า คำตอบคือ "ขึ้นอยู่กับมูลค่า" ตาม พ.ร.บ. ภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 กำหนดว่า...

• มรดกที่มีมูลค่า ไม่เกิน 100 ล้านบาท : ได้รับยกเว้นภาษี
• มรดกส่วนที่เกิน 100 ล้านบาท : เสียภาษีในอัตรา 5% สำหรับทายาทโดยตรง และ 10% สำหรับทายาทอื่น

ดังนั้นสำหรับครอบครัวทั่วไปที่รับมรดกบ้านและที่ดินในราคาไม่เกิน 100 ล้านบาท จะไม่ต้องเสียภาษีการรับมรดกเลย แต่ยังต้องเสียค่าธรรมเนียมการโอนที่สำนักงานที่ดินอยู่ ทั้งนี้คู่สมรสที่จดทะเบียนถูกต้อง จะได้รับการยกเว้น ไม่ต้องเสียภาษีมรดก

4 สิ่งที่ทายาทมักทำพลาดในการรับมรดก

จากประสบการณ์พบว่า ทายาทมักเจอปัญหาซ้ำ ๆ เหล่านี้

1. ไม่รู้ว่ามีหนี้สินติดมาด้วย รับมรดกโดยไม่ตรวจสอบภาระหนี้ก่อน อาจทำให้ต้องแบกรับหนี้บ้านจำนองหรือหนี้อื่น ๆ ของเจ้ามรดก ทางออกคือตรวจสอบภาระจำนองจากโฉนดและสอบถามสถาบันการเงินก่อนรับมรดก
2. รอนานเกินไปจนหมดอายุความ สิทธิ์ในการรับมรดกมีอายุความ 10 ปี นับแต่เจ้ามรดกเสียชีวิต หากรอนานเกินไปอาจเสียสิทธิ์ได้
3. ทายาทไม่ยอมลงนามร่วมกัน กรณีที่ทายาทหลายคนไม่เห็นด้วยกัน อาจทำให้กระบวนการล่าช้า และต้องไปสู้กันในชั้นศาลซึ่งใช้เวลาและค่าใช้จ่ายสูง
4. เอกสารไม่ครบหรือไม่ถูกต้อง โฉนดที่ดินที่ชื่อไม่ตรงกับเอกสาร หรือทะเบียนบ้านเก่าที่ไม่ได้อัปเดต ล้วนเป็นอุปสรรคในการโอนกรรมสิทธิ์

การรับมรดกบ้านและที่ดินไม่ได้พิจารณาจากความใกล้ชิดเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเป็นไปตามลำดับทายาทที่กฎหมายกำหนดเอาไว้ ซึ่งในแต่ละกรณีก็อาจมีรายละเอียดแตกต่างกันออกไป โดยเฉพาะเมื่อมีพินัยกรรม คู่สมรสหรือทายาทหลายลำดับเข้ามาเกี่ยวข้อง ดังนั้นการศึกษาและทำความเข้าใจกฎเกณฑ์เหล่านี้ล่วงหน้า จะช่วยลดความสับสนและป้องกันข้อพิพาทภายในครอบครัวได้เป็นอย่างดี ทั้งนี้เจ้าของบ้านหรือที่ดินที่ต้องการวางแผนส่งต่อทรัพย์สินให้คนในครอบครัว การจัดการเรื่องมรดกอย่างถูกต้องตั้งแต่เนิ่น ๆ ไม่เพียงช่วยให้การโอนทรัพย์สินเป็นไปอย่างราบรื่น แต่ยังช่วยรักษาสิทธิของทุกฝ่าย และทำให้ทรัพย์สินที่สะสมมาตลอดชีวิตถูกส่งต่อไปยังผู้ที่ต้องการได้ตามเจตนารมณ์

ทั้งนี้คุณสามารถค้นหาบ้าน คอนโดหรืออสังหาริมทรัพย์ประเภทอื่น ๆ เพื่อเช่า/ซื้อได้ที่ Propertyhub เว็บไซต์รวบรวมประกาศขาย/เช่าอสังหาฯ ที่ใช้งานง่ายที่สุด หรือดาวน์โหลด Propertyhub App เพื่อให้การค้นหาคอนโด เป็นเรื่องง่าย ๆ เพียงแค่ปลายนิ้ว (รองรับทั้งระบบ IOS และ Android)